طراحی داخلی
مقدمه
هنگامی که سخن از طراحی محیط و محوطه سازی به میان می آید اولین اصلی که باید در نظر گرفته شود این است که محوطه برای چه کسانی طراحی می شود. و این افراد برای چه منظوری از ان استفاده می کنند.
امروزه نقش علوم رفتاری بر طراحی محیط ، اصلی غیر قابل انکار است. در گذشته طراحان بر اساس تمایلات و اطلاعات خود یک محوطه یا فضای شهری را طراحی و احداث می کردند و مردم بدون اعمال نظردرروند طراحی و احداث ، از این فضا ها استفاده می نمودند . اما امروزه محوطه ها و فضا ها ی شهری بر اساس تمایلات و نیازهای کاربران و با در نظر گرفتن آنچه آنان زیبا و راحت می دانند طراحی می شود و طراح به نوعی موظف به هماهنگی با خواست کاربران است . در کتاب افرینش نظریه معماری می خوانیم :
" ... نظریه های معماری ، معماری منظر و طراحی شهری اخیر نشان می دهد که باور های طراحان و مردم راجع به محیط مطلوب متفاوت است . بسیاری از محیط هایی که طراحان ، مطلوب می پندارند توسط مردم ، سرد ،غیر انسلانی و کسالت اور توصیف شده اند."
"مسئله طراحی محیط ،زمانی بوجود می آید که بین ترکیب محیط فعلی و ترکیبی که نیازهای افراد و گروههای مردم را برآورده می سازد تفاوت وجود داشته باشد. این بدین معنا نیست که تنها وظیفه طراحان برداشتن موانع منفی از مسیر توسعه انسانی است. ایجاد محیط هایی که ادراک انسان را ارتقا بخشند از اصلی ترین اهداف طراحی اند.
طراحی داخلی چیست؟
طراحی داخلی (Interior Design) که به عنوان یک حرفه، یک هنر و یک صنعت در دنیا شناخته شده، بهینهسازی فضاهای داخلی ساختمانها به منظور انجام فعالیتهای روزمره یعنی زندگی و کار است.
بخش اعظم عمر ما در فضاهای داخلی بناها سپری میشود. این فضاها محیطی را ایجاد میکنند که پاسخگوی نیازهای اساسی ما نظیر نیاز به سرپناه بوده و بسیاری از فعالیتهای ما در آن صورت میگیرد. همچنین آنچه به یک بنا روح میبخشد، فضای داخلی آن است. بنابراین میتوان گفت کیفیت فضای داخلی از یک طرف تأثیر مستقیمی بر نحوه انجام فعالیتهای ما در آن دارد و از طرف دیگر نگرش، احوال و شخصیت ما را تحت تأثیر قرار میدهد. بر این اساس، هدف طراحی داخلی، بهبود عملکرد فیزیکی و روانی فضا برای راحتسازی زندگی در آن است. فضای معماری بدون طراحی داخلی یا اصلاً قابل استفاده نیست و یا در صورت قابل استفاده بودن، کارآیی لازم و بهینه را نخواهد داشت.
طراحی داخلی زندگی همه آحاد جامعه را تحت تأثیر قرار میدهد و تأثیرات آن در زندگی به وضوح قابل مشاهده است. از اینرو موضوع طراحی داخلی به هیچ وجه محدود به اقشار مرفه و خانههای اعیانی نیست. طراحی داخلی میتواند برای کل جامعه و طبقات کمدرآمد هم مفید باشد. اگر قناعت را اصل اساسی امروز جامعه بدانیم و قصد داشته باشیم امکان زندگی راحت را در فضای 40 یا 60 متری آپارتمانها فراهم کنیم، طراحی داخلی یک ضرورت گریزناپذیر خواهد بود. طراحی داخلی میتواند به ما نشان دهد که در این فضای کوچک چطور و با چه وسایلی باید زندگی کنیم.
از آنجا که طراحی داخلی در ارتباط مستقیم با ویژگیهای روحی ـ روانی انسان قرار دارد، بایستی برای نیل به یک طرح مطلوب، ویژگیهای رفتارهای انسانی در فضاهای داخلی زیستی اعم از عمومی و خصوصی، در طراحی به دقت مورد توجه قرار گیرد. از اینرو طراح به هنگام طراحی فضای داخلی با دو مقوله سروکار دارد: کاربرد آن فضا، و احساس و تأثیری که میخواهد آن فضا بر استفادهکننده داشته باشد.
طراحی داخلی طیف گوناگونی از عناصر و مؤلفهها از قبیل فرم، نور، رنگ، بافت، کف، سقف، دیوار، عناصر کارکردی و تزیینی و مبلمان را در برمیگیرد. این عناصر ابزارهای کار طراح هستند که همگی باید بطور هماهنگ و متناسب در یک طرح مرتبط و خوشایند قرار گیرند.
طراحی داخلی که در حد واسط میان معماری و طراحی قرار میگیرد، به همان میزان که شامل جنبههای کاربردی، ساختاری و فنی میشود، طراحی تجسمی و جنبههای بصری و زیباییشناسانه را نیز در بر دارد. از اینرو طراحی داخلی اغلب در ردیف هنرهای تجسمی به حساب آمده است و برای موفقیت در آن، بایستی تا حد نسبتاً زیادی با عناصر و اصول طراحی تجسمی و مبادی سواد بصری آشنا بود.
اگرچه طراحی داخلی امروزه به عنوان یک تخصص شناخته میشود و محدوده بسیار وسیعی را در بر میگیرد، اما از آنجایی که این رشته در ارتباط مستقیم با فضای داخلی خانه و زندگی روزمره میباشد، شناخت الفبای طراحی داخلی و تبیین مبانی آن به زبان ساده برای عموم مردم و بویژه زنان خانه دار، به قابل فهم کردن آن و برخوردی علمی با این پدیده خواهد انجامید و در نهایت تأثیری عمیق بر کیفیت فضاهای زیستی جامعه ما خواهد داشت. از اینرو بنا داریم طی یادداشتهایی به مباحث مختلف طراحی داخلی بپردازیم و با بهرهگیری از اصول طراحی تجسمی و سواد بصری و نیز با استناد به نمونههای موفق طراحی داخلی خانه در سطح جهان، دانش و آگاهی افراد خانواده را در این خصوص افزایش دهیم. در این یادداشتها سعی خواهیم نمود با ذکر نکات کلیدی و کاربردی در مورد کیفیت فضاهای داخلی خانه، شما را نسبت به محیط و فضای اطرافتان و عناصر موجود در آن حساستر کنیم و تواناييهاي علمی و كاربردي شما را در زيباسازي محيط خانه و بهبود کیفیت فضاهای آن افزایش دهیم.
هفت اصل طراحي داخلي
تاقچه ها، رف ها، ارسی ها، هشتی ها، حوض ها و باغچه ها تنها شماری از عناصر كالبدی طراحی داخلی در ایران هستند. روش معماران گذشته ایرانی در به كارگیری این عناصر، در راستای آن بوده تا از جذابیت فُرم كاسته شود و به غنای فضا افزوده گردد. این همان هندسه همراه با تزئینات است.
به نظر می رسد طراحی داخلی در ایران، از یك سو در چنبره نوستالژیای تاقچه ها، رف ها و اُرسی های قدیم گرفتار مانده و از سوی دیگر به دكوراسیون و ابعاد دراماتیك و تزئینی فضاها تقلیل یافته است. با تمام اینها، طراحی داخلی فرآیندی است كه همزمان می بایست سویه های زیباشناختی و عملكردی را سامان دهد. طراحی داخلی یك ساختمان، داستانی است كه شخصیت اصلی آن خود انسان است؛ در این بین حضور او در این فضا، چگونگی آن و ویژگی های فضایی كه انسان در آن قرار می گیرد، می تواند تداعی كننده اصولی باشد كه در ادامه ۷ اصل از آنها را می خوانید:
۱ - نور را دریاب: نور عنصری است كه با آن دیدن اشیا ممكن می شود. نور می تواند ریتم خلاقانه ای به یك فضای داخلی ببخشد. بدون نور، نه فرم را احساس می توان كرد، نه رنگ را و نه بافت را. نورپردازی در یك فضای داخلی پیامدهای مهمی در بردارد. چه بسا نورپردازی مناسب یك فضا آن فضا را خوشامد و چشم نواز كند. نورپردازی در كنار ابعاد زیباشناختی، بعد عملكردی هم دارد. نور مناسب در طول شب در یك فضای داخلی می تواند حس محدود بودن یا ابهام و هراس را بر طرف كند. نور مناسب یك اتاق حتی می تواند چهره آدمی را گرم و صمیمی كند. به كمك نورپردازی می توان یك فضای داخلی را به جزایر نورانی متنوعی تبدیل كرد. پس، از باب مثال، غذاخوری باید نور ملایم و گرمی داشته باشد یا بهترین نورها برای حمام، منابع نوری كم ولتاژ هستند.
۲ - فرم را بشناس: فرم، توده فیزیكی یك شیء است كه سه بعدی بوده و وزن دارد. فرم معمولاً به پوسته بیرونی بنا نسبت داده می شود، در حالی كه فضای داخلی هم فرم خاص خود را تشكیل می دهد. معمولاً فرم فضای داخلی تابعی از عوامل مختلف است. دسترسی ها و سیركولاسیون مهمترین این عوامل هستند. هر چند نمود فرم بیشتر در پوسته بیرونی یك بنا است با این حال نمود بیرون و درون می تواند یك شكل نباشد.
۳ - فضا را احساس كن: فضا را محدوده در دسترس كاربران دانسته اند. در طراحی داخلی
معمولاً استفاده مؤثر از فضا و ارتباط آن با محیط، مهم است. مسأله ای كه در رابطه
با فضا مطرح می شود، رعایت ابعاد انسانی در طراحی داخلی است. از قرن ها پیش رویكرد
عمده فیلسوفان و معماران به عنصر فضا، برجسته بوده است. در طی سال های اخیر هم
ارتباط بین ابعاد انسانی با فضاهای داخلی به یكی از فاكتورهای مهم طراحی بدل شده
كه از آن تحت عنوان ارگونومی یا كار پژوهی در دید كلی و اندام سنجی (Anthropometry) در دید جزئی،
یاد می شود. در طراحی داخلی می بایست رابطه درسـت انسان با فضا تعریـف شود و ابعاد
بدن انسان ها برای سهولت دسترسی های فضایی مد نظر قرار گیرد
۴ - بافت را لمس كن: بافـت مشخصـه ای از یك شیء اسـت كه با لمس كـردن یا دیدن به
چشـم می آید. بافت می تواند نرم یا خشن، كشیده یا برجسته، زبر یا مخملین و یا
ابریشمی باشد. در طراحی داخلی پوسته ها و سطوح فضایی معمولاً بسته به عملكرد هر
فضا تغییر می كند. چه بسا طراحی داخلی یك خانه نیازمند سطوحی نرم و منعطف باشد،
اما فضای داخلی یك سینما چنین سطوحی را برنتابد.
۵ - شكل را بیازمای: شكل، خط بیرونی یك شیء را تشكیل می دهد. در معماری معمولاً
شكل و فرم را با هم اشتباه می گیرند. شكل یا صورت معادله كلمه Shape فرنگی است؛ در حالی كه
فرم املای فارسی همان Form است. معمولاً شكل ها یا طبیعی هستند یا
غیـرقابل مشاهـده یا هندسی. در تركیب بندی یك فضا شكل اشیـا عامل تعیین كننده ای
است.
۶ - رنگ را در هم بیامیز: در تعریف رنگ آن را خاصیت بصری فرم دانسته اند. در حقیقت عنصر فرم از طریق رنگ معنا می یابد. رنگ در طراحی داخلی احساس آدمی را تحت تأثیر قرار داده و روی فرم تأكید می كند، ضمن آنكه رنگ، حس مقیاس را هم موجب می شود. كاربرد رنگ هم، از یك فضای داخلی به فضای دیگر فرق می كند و در كاربرد رنگ، توجه به خصلت های روانی آدمیان ضرورت تام دارد.
۷ - حجم را بشناس: حجم عنصر مهم طراحی داخلی است. در معماری سنتی ایران، شاهد
فضاهای پر و خالی احجام معماری هستیم. مقرنس ها و گوشواره ها خود بخشی از احجام
خالی هستند. در این معماری مسایل حجمی اهمیت زیادی دارد. ما فضای داخلی را به واسطه
لایه بیرونی بنا درك می كنیم. این لایه بیرونی در حقیقت همان حجم كلی بناست. در
معماری مدرن، معمار به انتزاع و جدایی پوسته یا حجم بنا از درون آن می اندیشد و
این جاست كه دیوارها و سقف ها، فضایی تاكیدی ایجاد می كنند و خود را از قید و
بندهای فضای داخل رها می كنند. این جا طراحی داخلی به مثابه یك سامان یا روش
معمارانه مطرح می شود.
ورودی های زیبا با نورپردازی مناسب
افراد درست همانطوری که در مورد یک شخص با نگاه اول به قضاوت می نشستند به همین ترتیب در مورد یک خانه و آنچه در محل ورودی آن می بینند و احساس می کنند ، قضاوت می نمایند . زمانی که میهمانان هنگام شب به یک خانه نزدیک میشوند نورپراکنی منزل باید به آنان خوش آمد بگوید طوری که شماره پلاک منزل کاملا روشن بوده و علائمی مسیر حرکت آنان را به سوی منزل مشخص نماید . در محوطه داخلی منزل نیز با لایه لایه کردن چراغ ها می توان فضایی جذاب فراهم نمود. ابتدا مدخل خانه را کاملا با نور بپوشانید که در این راه استفاده از چراغ های Fill lights بسیار مناسب است ، زیرا معمولا در یک محیط جدید انسان با وجود نور ملایم احساس آرامش و راحتی می کند . علاوه بر این رنگ دیوارها و سقف نباید بیش از اندازه تیره باشد تا بتوانند نور موجود در محل را به شکلی مناسب در همه جا منعکس نمایند. به هنگام نور پردازی در ورودی منزل از این اشتباه رایج پرهیز کنید که این ورودی را فقط بایک منبع روشنایی در سقف نور پراکنی کنید . مثلا وجود یک چلچراغ در سقف ورودی منزل ، تمام توجه را با آن جلب نموده و شما هنگام خوش آمد گویی به میهمانان خود در تاریکی قرار می گیرید .
به جای این کار در اطراف نور کافی فراهم کنید تا بتوانیدمیزان نور چراغ سقفی را کاهش دهید . طبیعتا نور متمرکز نیز باید جزئی از طراحی نور پراکنی باشد ، زیرا استفاده از نور متمرکز ( spot light ) می تواند برای نشان دادن یک تابلوی نقاشی و یا یک مجسمه و یا سایر طرح های معماری برای میهمانان جالب باشد و آنها را نسبت به آنچه در سایر قسمت های منزل خواهند دید بیشتر علاقه مند نمایید .
ایجاد فضاهایی خیالی با استفاده ا ز نور پراکنی
طبیعتا ورودی های منزل در اشکال و ابعاد متفاوت ساخته می شوند ولی با استفاده از برخی فنون به خصوص فنون پراکنی می توان محوطه ورودی منزل را کاملا متحول نمود . اولا لازم است تصمیم بگیرید که آیا می خواهید ورودی منزل بزرگتر از آنچه که هست جلوه نماید و یا اینکه ترجیح می دهید محیطی گرم و خودمانی باشد ؟ آیا می خواهید ورودی منزل شما پر زرق و برق باشد و یا اینکه بیانگر راحتی و آسایش منزل باشد ؟
اگر ورودی منزل شما کوچک است میتوانید با استفاده از نور پراکنی و ایجاد فضاهای خیالی بخشی از فضای دیگر خانه را به فضای ورودی منزل اضافه کنید . با قرار دادن نور متمرکز بر بالای یک مجسمه و یا تابلوی نقاشی یا یک مجموعه گل تزئینی در مجاورت ورودی منزل می توانید به این هدف دست یابید ، استفاده از آینه و بلوک های شیشه ای نیز موثر بوده و می توانند فضای ورودی منزل را بزرگتر جلوه دهند . اگر نور موجود در محل ورودی به اندازه کافی سقف را روشن نکند نه تنها فضای این محل کوچکتر جلوه می کند بلکه بسیاری از عناصر دیگر موجود در طراحی آن نادیده گرفته می شوند . از سوی دیگر اگر عناصر دیگر موجود در طراحی منزل از قبیل گچبری ها ، ستون ها و سایر تزئینات سقفی به خوبی نور پراکنی شوند میتوانند اشکالی زیبا فراهم نمایند و ارتفاع داخلی خانه را از آنچه که هست بزرگتر جلوه داده و توجه میهمانان را به هنگام ورود به منزل به خود جلب کنند . پلکان موجود در محل ورودی نیز در صورت داشتن نور مناسب ، فضا را بزرگتر جلوه می دهد و باعث جلب توجه میهمانان می گردد . با نورپراکنی مناسب برروی یک تابلوی دیواری در راه پله و یا نور پراکنی بر روی یک مجسمه و یا گیاه در پاگرد یک پلکان می توان به این مهم دست یافت.
قرمز در طراحی داخلی :
شور و شوق، گرمی و عشق، تنوع معناهای رنگ قرمز در میان همه رنگهای دیگر بی رقیب است. اتاقی که از رنگ قرمزاشباع شده باشد بارنگ می درخشد ونگاهها را به سوی خود می خواند. حتی تاکید گذاری بارنگ قرمزمی تواند نقطه کانون برای اتاقهایی ایجادکند که بی رنگ و خنثی به نظرمی رسند. دکوراسیون قرمزگرمی وحیات رابه اتاقی به ارمغان می آورد که در آن رنگهای سرد به کاررفته اند. رنگ قرمز در ترکیب با آبی و زرد حس بازیگوشی و انرژی را در آنها می افزاید. قرمز علاوه بر اینها که گفته شد غنای رنگ یک میز از چوب درخت آلبالو را برجسته ترمی سازد و بدان جلوه می دهد ، و به عنوان مکمل قرمز ماهوگانی کاربرد دارد. مکان گیری رنگ قرمز درست به همان اندازه ی انتخاب نوع آن حائز اهمیت است: قرمز در اتاق نشیمن حرارت و حیات پدید می آورد ، حال آنکه در مدخل ورودی معنای دعوت از تازه وارد را دارد ، در اتاق نهار خوری حس و حال شاهانه ای پدید می آورد، و در اتاق خواب دراماتیک است و نشان از ثروت و غنا به همراه دارد .واکنش هر فرد نسبت به یک رنگ امری تماما ذهنی است، اما اگر تمام طیف رنگی در اختیار باشد ، حتما می توانید رنگ قرمز کاملا مناسبی برای هر کدام از اتاقهای منزلتان بیابید .
رنگ آبی در طراحی داخلی
رنگ آبي، ازآن دسته رنگهايي است كه معمولا در قسمتي از منازل يافت مي شود.
آبي كم رنگ ممكن است در طرح قالي منزل گنجانده شده باشد و يا در رنگ روشن آسمان در يك تابلوي نقاشي، ولي در هر صورت آن را در جايي مي بينيد. رنگ آبي، همانند قرمز تيره از رنگ هاي اصلي به شمار مي رود و بيانگر تفكر و ايده اي خاص است، ولي بر خلاف رنگ قرمز قابليت انعطاف و تحول بيشتري دارد. شايد تصور كنيد كه رنگ آبي فقط با برخي از سبك ها تزييني هماهنگي دارد و باعث محدوديت هاي در طراحي مي گردد اما بايد اين طرز تفكر را فراموش كرده و به رنگ آبي به عنوان رنگي بنگريد كه مي تواند به تزئينات منزل شما مفهومي خاص ببخشد.
طيف گسترده رنگ آبي
غليظ ترين نوع رنگ آبي ، رنگ Midnight Blue ( آبي نيمه شب ) است و پس از آن رنگ آبي با مخلوط بيشتري از رنگ قرمز قرار مي گيرد. هر دوي اين رنگ ها بسيار پرشور بوده و همانند رنگ قرمز بيانگر تفكري خاص مي باشند . اين نمونه از رنگ هاي آبي غالبا در فضاهاي زيبا و دلپسند ي ديده مي شوند كه در آن چوب هاي تيره رنگ نقش اساسي داشته و ابزار به كار گرفته شده در محل نشانگر تفكر مالكين آن است.
اين نوع رنگ آبي تيره ، از نظر بيان حالت و محل، بارنگ هاي آبي روشن تر از قبيل رنگ Baby Blue ويا رنگ آبي متمايل به سبز (Robi s egg Blue ) بسيار متفاوت است. رنگ آبي روشن ممكن است در زمينه پارچه هاي پر از گل پديدار شود يعني جائي كه در آن تضاد رنگ بسيار مشهود است و يا در پارچه هاي ابريشمي تك رنگ، كه اعجاب آور خواهد بود. رنگ آبي تيره زمينه اي فراهم مي آورد كه مي توان از طريق آن يك اتاق ساده را آرامش داده و يا عناصر موجود در يك اتاق با طرحهاي معماري پيچده را بيشتر نمايان نمود. انواع روشن تري از رنگ آبي نيز موجود است كه توسط آن مي توان فضاي بهاره و يا محيطي شبيه به يك جكوزي فراهم آورد.
رنگ آبي را به صحنه بياورد
در زير روش هاي استفاده از طيف هاي مختلف رنگ آبي را در طراحي منزل خود ملاحظه مي كنيد .
آبي روشن
رنگ آبي به عنوان رنگي لطيف و آرامش بخش شهرت دارد . بنابراين روشن ترين رنگ آبي مورد علاقه خود را انتخاب كرده و آن را در اتاقي كه در آن به دنبال آرامش هستيد به كار ببريد . اين رنگ روشن به شما امكان مي دهد كه به تدريج آن را با رنگ هاي ديگر مورد علاقه خود بياميزيد . رنگ آبي متمايل به سبز ، ياد آور شرايط محيطي يك جزيره و يا جكوزي است و استفاده از آن در دستشوئي و حمام و يا اتاق خواب مناسب خواهد بود . در اين راه مي توان رنگ هاي صورتي ، زرد و نارنجي و ديگر رنگ هاي مشابه را به عنوان رنگ هاي مكمل در طرح به كار گرفت . رنگ آبي روشن را با مخلوطي از رنگ قرمز به كار گيريد تا طرحي كامل تر با سايه هاي قرمز و طلائي پديد آوريد . فقط به خاطر داشته باشيد كه مجبور نيستيد خود را همانند آنچه در پارچه و يا مبلمان طلائي مشاهده مي شود ، به استفاده از يك رنگ به خصوص مكلف كنيد .
آبي تيره
براي ايجاد جوي متفاوت ، از رنگ آبي نيمه شب Midnight Blue و يا رنگ Cobalt استفاده كنيد . مجسم كنيد كه سالن غذا خوري شما به رنگ آبي نيمه شب باشد و روي ديوارها روكشي از چوب ماهاگوني (Mahogany) به كار برده شود ، در اين حالت سقف را سفيد كرده و فضاي بسيار زيبا به وجود آوريد كه در پرتو نور شمع بسيار ديدني خواهد بود . در مورد اتاق نشينمن خود اگر استفاده از دو رنگ آبي تيره و يا روشن ، مد نظر شما نباشد حداقل مي توانيد آنها را در تزئينات پنجره به كار بگيريد . مثلا مي توانيد ديواري به رنگ زرد متمايل به طلائي را با پرده اي گل دوزي شده به رنگ آبي نيمه شب تزئين كنيد . از رنگ آبي تيره مي تواند در روكش تختخواب نيز استفاده كنيد.
تصور كنيد كه اتاق خواب شما ديوارهاي به رنگ سفيد مات Off White داشته باشيد و تختخوابي كه روكش آن به رنگ آبي Cobalt است كه در آن قرار گرفته و برروي تختخواب بالشتك هائي به رنگ آبي تيره با طرحي زيبا وجود داشته باشد .
بکار گیری نور طبیعی در معماری داخلی
منابع و مراجع
· معماری داخلی، سال چهارم – تابستان 1384 – شماره چهاردهم
· هنرمعمار، شماره 5 – زمستان 1383